نقش قاضی ماهوی در ایجاد رویه قضائی و قانونی ( خسارت تاخیر تادیه ـ خسارت معنوی ـ خسارت زائد بردیه ) - دکتر یحیی جلیلوند وکیل پایه یک دادگستری

بحث پیرامون نقش قاضی ماهوی در ایجاد رویه قضائی را با فرازی از نوشته استاد دکتر ناصر کاتوزیان در پیشگفتار کتاب ارزشمند : اثبات و دلیل اثبات ، آغاز میکنیم :
« اهمیت اثبات حق بر کسی پوشیده نیست . حق اثبات شده حق واقعی است و شعور و وجدانی که ترازوی اثبات را به دست دارد ، دادگر نهایی . تجربه به ما آموخته است که باید بیشتر از دادگر سخن گفت ، هم بر او بالید و هم از او نالید : چرا که دادگر شایسته جز به حق سخن نمیگوید و قلم و زبانش در خدمت عدالت است ، هر چند که ابزار مناسب در اختیار نداشته باشد ، و ناشایسته دانا به تاویل و تفسیر چنگ میزند تا شاهین دادگری را به کژی و سستی کشد و نادان جهل را عذر قانونشکنی میسازد و در بیخبری پایکوبان همه موازین را درهم میریزد » .
بیهوده نیست که واقعگرایان چشم به قلم قاضی دوختهاند تا حقوق نهایی را در رای او مشاهده کنند ، و در سروش دادگستری به آوازخوان توجه دارند نه آواز . همان گونه که استاد دکتر کاتوزیان به فصیحترین بیان یادآور شدهاند اگر عوامل و لوازم دادرسی صحیح را قاضی شایسته و قانون جامع و تشکیلات متناسب بدانیم ، نقش قاضی در این میان تعیین کننده و اساسی است . چه او در فرض نارسایی یا سکوت قانون نیز با استعانت از وجدان آگاه و عدالتگرای خود میتواند و بلکه مکلف است حق را از باطل تشخیص دهد و فصل خصومت کند .