مالکیت معنوی

تهیه و تدوین: علی نوریان

رئیس شعبه 20 دادگاه عمومی حقوقی اصفهان

اشاره

«حقوق مالکیت معنوی» یا به عبارتی «حقوق مالکیت فکری» حقوقی است که موضوع آن اثر فکری انسان است نه شیء مادی اما این آثار که زاییده فکر بشر هستند، دارای ارزش اقتصادی می باشند. حقوق مالکیت فکری یکی از ارکان مهم تمدن است. هدف حقوق مالکیت فکری، محترم شمردن پدیدآورنده و حمایت از اثر اوست و به عبارتی هدف آن، احترام به حقوق معنوی یا اخلاقی و حقوق مادی یا مالی مؤلف است.

در این مختصر به اقسام مصادیق حقوق مالکیت معنوی و سایر مسائل حقوقی مرتبط با آن مب پردازیم.

اقسام حقوق مالکیت معنوی:

مالکیت معنوی به دو شاخه عمده مالکیت صنعتی و مالکیت ادبی و هنری تقسیم می گردد.

1- مالکیت صنعتی: بخشی از مالکیت فکری است که به خلاقیت های ذهنی و فکری بشر در زمینه های صنعتی مربوط می شودمهم ترین این خلاقیت ها به طور کلی عبارتند از: حق ثبت اختراع، نام های تجاری، علائم تجاری و خدماتی، طرح های صنعتی، نشانه های جغرافیایی و ... و هدف اجتماعی از حقوق مالکیت صنعتی، تأمین حمایت برای نتایج مثبت سرمایه گذاری در توسعه فن آوری  نوین است.

2- مالکیت ادبی و هنری «حق مؤلف» یکی از بخش های تشکیل دهنده مالکیت معنوی است که در آن از گونه های آثار ادبی و هنری مثل کتاب، مقاله، رساله، نمایشنامه، شعر، ترانه، سرود، آثار سینمایی، نقاشی، پیکره، عکاسی و ... و حمایت از پدیدآورندگان آن بحث می کند.

اول: مصادیق حقوق مالکیت صنعتی در حقوق ایران:

بر اساس قانون جدید، ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری مصوب 1386 مجلس شورای اسلامی که به صورت آزمایشی  و به مدت پنج سال قابلیت اجرا دارد مصادیق حقوق مالکیت صنعتی به شرح زیر است:

الف) حق اختراع

اختراع نتیجه فکر فرد یا افراد است که برای اولین بار فرایند یا فرآورده های خاص را ارائه می کند و مشکلی را در یک حرفه، فن، فناوری، صنعت و مانند آنها حل می نماید.

اختراعی قابل ثبت است که حاوی ابتکار جدید و دارای کاربرد صنعتی باشد. ابتکار جدید عبارت است از آنچه که در فن یا صنعت قبلی وجود نداشته و برای دارنده مهارت عادی در فن مذکور معلوم و آشکار نباشد و از نظر صنعتی، اختراعی کاربردی محسوب می شود که در رشته ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد و مواد از صنعت، معنای گسترده آن است و شامل مواردی نظیر صنایع دستی، کشاورزی، ماهیگیری و خدمات نیز می شود.

گواهینامه اختراع: سندی است که «اداره مالکیت صنعتی» برای حمایت از اختراع صادر می کند و دارنده آن می تواند از حقوق انحصاری آن بهره مند شود. حقوق ناشی از اختراع ثبت شده قابل انتقال است و در صورت فوت صاحب حق به ورثه او منتقل می شود.

اقدامات لازم برای ثبت اختراع:

برای ثبت اختراع: بایستی اظهارنامه ثبت اختراع به اداره مالکیت صنعتی تسلیم شود و باید موضوعی را که حمایت از آن درخواست می شود، تعیین گردد و به فارسی تنظیم شود و دارای تاریخ و امضاء بوده و خواسته، توصیف ادعا، خلاصه ای از توصیف اختراع و در صورت لزوم نقشه های مربوط را در برداشته باشد.

ب) طرح صنعتی

هرگونه ترکیب خطوط با رنگها و هرگونه شکل سه بعدی با خطوط، رنگها و یا بدون آن، به گونه ای که ترکیب یا شکل یک فرآورده صنعتی یا محصولی از صنایع دستی را تغییر دهد، طرح صنعتی است.

طرح صنعتی زمانی قابل ثبت است که جدید و یا اصیل باشد. منظور از طرح صنعتی جدید، طرحی است که از طریق انتشار به طور محسوس و یا از طریق استفاده به هر نحو دیگر قبل از تاریخ تسلیم اظهارنامه و یا برحسب مورد قبل از حق تقدم اظهارنامه برای ثبت در هیچ نقطه ای از جهان برای عموم افشاء نشده باشد.

اقدام لازم برای ثبت طرح صنعتی

برای ثبت طرح صنعتی، بایستی اظهارنامه ثبت طرح صنعتی تنظیم و به اداره مالکیت صنعتی تسلیم شود. این اظهارنامه، همراه با نقشه، عکس و سایر مشخصات گرافیکی کالا که تشکیل دهنده طرح صنعتی هستند و ذکر نوع فرآورده هایی که طرح صنعتی برای آنها استفاده می شود، خواهد بود.

این اظهارنامه بایستی در بردارنده مشخصات طرح باشد.

ج) علائم، علائم جمعی و نام های تجاری

1- علامت : یعنی هر نشان قابل رؤیتی که بتواند کالاها یا خدمات اشخاص حقیقی یا حقوقی را از هم متمایز سازد.

2- علامت جمعی: یعنی هر نشان قابل رؤیتی که با عنوان علامت جمعی در اظهارنامه ثبت معرفی شود و بتوانید مبدأ و یا هرگونه خصوصیات دیگر مانند کیفیت کالا یا خدمات اشخاص حقیقی و حقوقی را که از این نشان تحت نظارت مالک علامت جمعی استفاده می کنند متمایز سازد.

3- نام تجاری: یعنی اسم یا عنوانی که معرف و مشخص کننده شخص حقیقی یا حقوقی باشد.

اقدامات لازم برای ثبت علامت و نام تجاری:

متقاضی بایستی اظهارنامه ثبت علامت را به همراه نمونه علامت و فهرست کالاها یا خدماتی که ثبت علامت برای آنها درخواست شده و بر اساس طبقه بندی قابل اجرا یا طبقه بندی بین المللی باشد به اداره مالکیت صنعتی تسلیم نماید.

استفاده غیرمجاز و نقض حقوق مالکان حقوق مالکیت صنعتی (حق اختراع، طرح صنعتی، علائم و نام تجاری) جرم است و مرتکب علاوه بر جبران خسارت وارده، به پرداخت جزای نقدی از ده میلیون تا پنجاه میلیون ریال یا حبس تعزیری از یک روز تا شش ماه و یا هر دوی آنها محکوم می گردد.

دوم: مصادیق حقوق مالکیت ادبی و هنری در حقوق ایران

الف: حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان: عبارت است از حق انحصاری پدیدآورنده یک اثر نسبت به اثری که به وجود آورده است به منظور استفاده و بهره برداری از منافع نامی آن و جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده از آن.

واژه ای که در حقوق ایران و کشورهای غربی به عنوان مبانی حقوق مؤلف به کار می رود کپی رایت (copy right)است. کپی رایت عبارتست از: حقوق بهره برداری از آثار هنری یا ادبی که متعلق به صاحب اثر می باشد و نوعی حمایت بر اساس قانون می باشد که به آثار ادبی و هنری اصیل تعلق می گیرد.

در حقوق ایران، قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان ارسال 1348 تصویب و تاکنون قابلیت اجرایی دارد.

به موجب ماده 2 این قانون آثار مورد حمایت از این قانون به شرح زیر می باشد:

1-                  کتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری

2-                  شعر و ترانه و سرود و تصنیف که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.

3-                  اثر سمعی و بصری به منظور اجراء در صحنه های نمایش یا پرده سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.

4-                  اثر موسیقی که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.

5-                  نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشه جغرافیایی ابتکاری و نوشته ها و خطهای تزئینی

6-                  هرگونه پیکره (مجسمه)

7-                  اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان

8-                  اثر عکاسی که با روش ابتکاری و ابداع پدیدآمده باشد.

9-                  اثر ابتکاری مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه قالی و گلیم

10-               اثر ابتکاری که بر پایه فرهنگ عامه (فولکلور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدیدآمده باشد.

11-               اثر فنی که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد.

12-               هرگونه اثر مبتکرانه دیگر که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد.

به موجب این قانون نشر یا پخش یا عرضه آثار مورد حمایت این قانون، بدون اخذ اجازه از صاحب اثر، جرم و مستوجب مجازات از شش ماه تا سه سال حبس است.

چاپ و پخش ونشر ترجمه متعلق به دیگری بدون اجازه مترجم جرم و قابل مجازات است.

علاوه بر قانون فوق، قانون دیگری به عنوان «قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثارصوتی در سال 1352 به تصویب رسیده است.»

به موجب مقررات این قانون، حق تکثیر یا تجدیدچاپ و بهره برداری و نشر و پخش هر ترجمه ای با مترجم و یا وارث قانونی است. ضمناً تکثیر کتب و نشریات به قصد فروش یا بهره برداری مادی از طریق چاپ است یا عکسبرداری یا طرق مشابه بدون اجازه صاحب حق ممنوع است.

ب) حقوق پدیدآوردندگان نرم افزارهای رایانه ای:

به موجب این قانون حق نشر، عرضه و اجرا و حق بهره برداری مادی و معنوی نرم افزار رایانه ای متعلق به پدیدآورندگان آن است و مدت حقوق مادی 30 سال از تاریخ پدیدآورندگان نرم افزار و مدت حقوق معنوی نامحدود است.

ثبت نرم افزارهای موضوع حمایت این قانون پس از صدور تاییدیه فنی توسط شورای عالی انفورماتیک، حسب مورد توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و یا مرجع ثبت شرکت ها و اداره مالکیت صنعتی انجام می شود.

ضمناً در صورت نقض حقوق مورد حمایت این قانون، مرتکب علاوه بر جبران خسارت به حبس از نود و یک روز تا شش ماه و جزای نقدی از ده میلیون ریال تا پنجاه میلیون ریال محکوم  می گردد.

ضمناً شاکی خصوصی می تواند تقاضا کند تا حکم دادگاه در یکی از روزنامه ها با انتخاب و هزینه او آگهی شود.

منبع:http://dadgostary-es.ir/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=1795&Itemid=119