جرم زاییده گریز ناپذیر جمعی شدن زندگی افراد انسانی است و چون بشر از همان ابتدا زندگی اجتماعی داشته، بزهکاری نیز وجود داشته است. با پیشرفت جوامع و به وجود آمدن شهرها و روستاها و گونا گونی موجود بین اقلیم های جغرافیایی بتدریج جرایمی به وقوع می پیوندد که به لحاظ نوع یا کثرت وقوع و یا تفاوتهای آب و هوایی به یکی از اجتماعات شهری و روستایی یا گرم و سرد تعلق دارند که این ارتکاب جدای از تأثیر و تعاملات اجتماعی همواره لحاظ شده و نادیده های جغرافیایی نمی تواند باشد.

جرم در مفهوم عام زاییده اجتماع و از توابع زندگی اجتماعی است. اکنون تقریباً بر همگان ثابت شده که این پدیده با وجود کنترل های جدی در تمام جوامع در حال روی دادن است و اتخاذ سیاست‌های‌گوناگون کنترل اجتماعی تنها برکاهش میزان، شدت یا آثار آن تأثیر خواهد داشت و منجر به حذف کامل مجرمان نخواهد شد.علت این امر، ساختار خاص جوامع و تضادهای اجتماعی است که ناخواسته منجر به شکل‌گیری زمینه های جرم می‌گردد.

تعریف جرم به فعل یا ترک فعلی که قانون برای آن تعیین مجازات کرده (ماده 2قانون مجازات اسلامی )، بدون توجه به این که آیا غیر اخلاقی، سزاوار سرزنش، منجر به خسارت خطرناک بوده یا نه، اغلب تعریفی قانونی از جرم به شمار می‌آید.

جرم شناسان نیز ناسازگاری افراد را در اجتماع، عمل ضد اجتماعی و جرم می‌دانند.از دیدگاه جامعه‌شناسی به جرم بیشتر از آن حیث که تخلف از هنجارهای مقبول اجتماعی یا ارائه هنجارهایی مغایر می باشد، نگریسته می‌شود. تعریف علوم از جرم، هر چه که باشد، در  جرم شناسی، زیست شناسی، جامعه شناسی و هواشناسی به هم می‌رسند و متخصصان این رشته‌ها، بدون این که عنصر قانون را نادیده بگیرند، به بررسی دلایل ارتکاب جرایم در مناطق مختلف (جمعیتی یا اقلیمی) می‌پردازند.

دنیای پیشرفته‌ی پلیسی، فناوری‌های جدید کشف جرم، دوربین‌های مدار بسته، ماهواره‌های تجسسی وکنترل نامحسوس اتباع و اشخاص، از دنیای بزهکاران هیچ چیز کم نکرده است و نهادهای عمومی و امنیتی را در کارآمدی دچار چالش کرده است.آیا پلیس‌ها جرم‌ها را کشف می‌کنند و مجرم‌ها را نمی‌توانند پیدا کنند؟ آیا تعداد مجرم‌ها با ورود به عصر جدید چندین برابر شده است، آیا رفتارهای عادی سابق با جرم انگاری جدید شهروندان را بزهکار ساخته است؟ آیا مناطق جغرافیایی و تغییرات اقلیمی با کاهش یا افزایش بزه ارتباط دارند؟ و هزاران سؤال دیگر...

ولی هرگز جواب قانع کننده‌ای وجود ندارد، زیرا با توسعه‌ی علم، افزایش دانش و فراگیر شدن دموکراسی لیبرالیستی، هنوز لیست جرائم، حدود آستانه را تهدید می‌کند و حیات بشری را بحران زده کرده است و کجاست به اصطلاح آن فرشته‌ی نجات و آن قاموس عدالت که توازن حیات را به بشریت بازگرداند؟ شاید از فرشته‌ی قانون دیگر کاری بر نمی‌آید؟! ویا شاید همه چیز تقصیر همین فرشته است چرا که تمام تأثیرات را لحاظ نمی‌کند.

جرایم شهری جرایمی هستند که در محیط شهری روی می‌دهند.منظور از محیط شهری نیز همین مفهوم جغرافیایی و اجتماعی آن است و از این لحاظ شامل حومه شهر و اشخاصی که به طور غیررسمی در حاشیه شهرها اسکان دارند نیز می‌گردد.در مورد معیار تمایز مناطق شهری، برخی از محققان3 معیار مهم اندازه، تراکم و گوناگونی را مطرح ساخته‌اند.

» اندازه«  مهم است؛ چون با افزایش جمعیت، افرادی با همدیگر ارتباط پیدا می‌کند که هیچ گونه وابستگی به هم نداشته و نسبت به همدیگر غریبه محسوب می‌شوند. همین امر منجر به شکل‌گیری طبقات مختلفی، از حیث اجتماعی، میان مردم می‌شود. ((تراکم)) نیز فی نفسه عامل آن است که جرایمی ارتکاب یابد که نظیر آن را در محیط‌های غیر شهری نمی توان یافت. »گوناگونی«  هم از این حیث که افرادی با ویژگی های مختلف فرهنگی، اقتصادی، اخلاقی و.. در کنار هم زندگی می کنند، تعیین کننده است؛ زیرا تمام این عوامل و تفاوت یا تبعیض در داشتن این ویژگی‌ها، خود زمینه بروز جرایمی را  فراهم می‌سازد که در محیط روستایی نمی توان این طبقه بندی ها و جرایم را تصورکرد.

در کنار این معیارها می‌توان به فاکتور دیگری اشاره کرد که از وجوه تمایز این مناطق بوده و در اصل بروز تغییرات در آن موجب تفاوت آشکار در این منطقه‌ها خواهد شد؛ یعنی شرایط اقلیمی یا آب و هوا.اخیراً تفاوت‌های موجود و بارز آب و هوایی و میزان تأثیر آن در مناطق مختلف جغرافیای با انجام تحقیقات منسجم و علمی به اثبات رسیده که بر میزان حالت خطرناک سوق دهنده به بزه یا پایه و اساس امنیت اجتماعی مؤثر است.

اگرچه ساختار جامعه شهری منجر به ارتکاب جرایمی می‌شود که نظیر آن را نمی‌توان در سایر نقاط دید و با توجه به این مهم که فعالیت های شهری بر خلاف روستاها به روزانه و شبانه، صنعت و خدمات و انواع مختلف از این قبیل تقسیم بندی می‌شوند. اما قطعاً شرایط اقلیمی و تغییرات مشهود آب و هوایی نباید نادیده انگاشت.

بسیاری از فعالیت‌های انسان در زندگی روزمره نه تنها به اطلاعاتی درباره شرایط و پیش بینی‌های وضع هوا نیاز دارند بلکه این عادات رفتاری می‌تواند بر اساس وضعیت‌های نامناسب جوی دستخوش تغییر شوند.

پیش‌بینی‌های هواشناسی می‌توانند کاربردهای مختلفی درعرصه های محیط زیست، کشاورزی و جنگلداری داشته باشند اما شاید بتوان گفت بی هیچ تردیدی یکی از مهمترین بخش‌هایی که می‌تواند تحت تاثیر شرایط آب و هوایی قرار گیرد، سلامت انسان است. در حقیقت یک سری از تبادلات و واکنش‌ها میان انسان و هوا وجود دارد که می‌توانند در انسان منجر به بروز ناهنجاری‌های رفتاری و بیماری و یا برعکس ایجاد یک حس سلامتی کامل و نشاط روحی و جسمی شوند.

همچنین اگرچه شهرها دارای نقاط کور زیادی بوده و مستعد جرایم بیشتری نسبت به سایر نقاط هستند. اندازه محیط‌های شهری و ناشناس بودن مردم برای همدیگر از جمله دلایل ایجاد دسته‌بندی‌های مختلف میان مردم در شهرهاست.از دیدجرم شناسی، شهرنشینی منجر به ایجاد فرصت‌های بیشتری برای ارتکاب جرم گردیده و فقدان یا ضعف‌کنترل‌های غیر رسمی اجتماعی، زمینه را برای فعالیت‌های مجرمانه بیشتر فراهم می سازد.

و با لحاظ این موضوع که تفاوت در ساختار و مسائل اجتماعی فی‌نفسه منجر به ارتکاب جرایم گوناگون در مناطق مختلف می‌شود. برای مثال در مناطق شلوغ جرایمی چون سرقت، جیب بری و منازعه و در مناطق خلوت جرایمی همچون تجاوز، ضرب و جرح و قتل شیوع بیشتری دارند. جرایم شهری نیز با جرایمی که در مناطق روستایی یا نواحی خالی از سکنه ( بیابان، جنگل و.. ) روی  می دهند،  تأثیرات آب و هوایی در مناطق مشخص جغرافیایی ارتکاب بزه‌هایی را بیشتر و امکان ارتکاب جرائمی را کاهش می‌دهند که از حیث نوع، میزان و شرایط گاه متفاوتند وگاه اختلافات فاحش ولی موارد مشابهی هم دارند.

نخستین بار »بارون مونتسکیو«نویسنده، جامعه شناس،حقوقدان، اقتصاددان و فیلسوف سیاسی فرانسوی در کتاب ارزندة خود با عنوان »روح القوانین« که در سال 1748 منتشرکرد، تئوری‌ در خصوص تاثیرات تغییرات آب و هوایی بر سیستم عصبی انسان مطرح‌کرد که برپایه نتایج 20 سال تحقیقات وی استوار شده بود و به بررسی ارتباط رفتارهای انسان از یک طرف و رفتارهای جوی و آب و هوایی از طرف دیگر می پرداخت.

به اعتقاد این نویسنده؛ رفتار ساکنان بعضی از کشورهای حاشیه دریای مدیترانه با هنرهای تجسمی و رفتارهای احساسی سازگار شده است. این درحالی است‌که انگلیسی ها و تمام مردم ساکن سرزمین‌های شمالی اغلب نسبت به احساسات پرشور بی تفاوت هستند. از تحلیل مونتسکیو چنین بر می‌آید که محیط، تعیین کنندة نهادها نیست بلکه مؤثر برآنهاست و به هدایت آنها در جهتی معین کمک می‌کند.

به علاوه، نهادهای پیشگیری از جرایم شهری و روش‌های معمول برای این امر نیز در مناطق شهری متفاوت از سایر نقاط هستند.ناآشنایی مردم با همدیگر، نیازهای خاص مالی و پدیده‌هایی چون اعتیاد به مواد مخدر، ارتباطات ویژه و امکانات خاص شهری نیز از جمله عوامل جرم‌ساز در شهرها هستدکه بندرت می توان آنها را در مناطق روستایی مشاهده کرد، بنابراین روش های پیشگیری خاص خود را می‌طلبند.به همین دلیل جرم‌شناسان در ارائه راهکارهای جلوگیری از جرایم در مناطق شهری، تئوری‌هایی ارائه نموده‌اند که نمی‌توان آنها را در سایر محیط‌ها به طور مطلق پیاده کرد و به دلیل در نظر گرفتن لوازم خاصی برای جرم یا جلوگیری از آن، اختصاص به محیط شهری دارند.

با گذشت زمان بسیاری از قضات و قانونگذاران به تئوری تأثیرات آب و هوا بر سیستم عصبی انسان که مونتسکیو در کتاب خود به آن پرداخته بود ایمان آوردند و بعینه آنرا تجربه کرده و بسیاری از جرائم رایج در کشورهای سردسیر را براساس این تئوری توضیح دادند.برای مثال در قانون اتریش، »فوهن«، باد گرمی که از رشته کوه های آلپ جریان می‌یابد و دمای هوا را در کمتر از چند ساعت 10درجه افزایش می‌دهد می‌تواند سیستم عصبی را همانند یک شوک الکتریکی مثبت، نرم و ملایم کند.همچنین بادهایی وجود دارند که موجب افزایش استرس و حوادث سنگین روحی و حتی ارتکاب به قتل می شوند.

از سوی دیگر،»اف بی آی)« با استفاده از این تئوری، شرایط آب و هوایی را در 11 موقعیتی که می توانند منجر به بروز جنایت شوند فهرست بندی کرد.

براساس این فهرست، بادهای قوی و خشک که در نواحی اسپانیا، ایتالیا، اتریش، سوئیس، فرانسه و کوههای روشوز می وزند افزایش ذرات باردار مثبت را در هوا می پراکنند و موجب حالت‌های روحی زودرنجی، غم و افسردگی در انسان های حساس تر می شوند.

بر اساس این گزارش  برخی از دانشمندان مثل »و. جی. ماندر«  بر ارتباط  میان موقعیت های گرم و مرطوب و شورش‌ها و انوع نژاد پرستی در آمریکا تاکید کرده است.این درحالی است که براساس این تحقیقات، باران روح را آرام کرده و احتمال بروز جنگ و آشوب، جرم و جنایت کاهش می یابد.

این مفاهیم را در گذشته آناتول فرانس (Anatolia  France) نویسنده و روزنامه نگار فرانسوی و برنده جایزه نوبل ادبی در سال 1921 بیان کرده بود، در آنجا که با تمسخر گفته است:»برجسته ترین مردم در جایی هستند که هرگز زمستان را نمی‌بینند.این مردم شاید بر این عقیده بمیرند، اما بدون تردید هرگز سرما نمی‌خورند!«

این رفتارهای عجیب انسان تنها بعضی از آسیب‌هایی است که امروزه از ارتباط میان این مخلوق دو پا و شرایط آب و هوایی می شناسیم. در حقیقت نه تنها سیستم عصبی بلکه سیستم گردش خون، دستگاه تنفسی، سیستم گفتاری و آسیب‌های جسمی نیز از این تاثیرات بی بهره نیستند.

به همین علت دانشمندان علمی را با عنوان »هواشناسی زیستی« بنیان نهادندکه به مطالعه واکنش‌های میان پدیده‌های جوی و ارگانیسم های زنده شامل‌گیاهان، حیوانات و انسان می پردازد.در حقیقت این علم که به بررسی روابطی می‌پردازد که در یک دوره زمانی طولانی میان حوادث جوی و ارگانیسم های زنده اتفاق می‌افتد و می‌تواند از جنبه‌های فیزیولوژیکی، تشخیص بیماری، آسیب‌های قابل پیشگیری و روش‌های درمانی مطالعه شوند.

ولی با تمام این تفاسیر نباید فراموش کرد که بزهکاران همواره یک قدم پیش‌تر از مجریان قانون هستند، قانون‌گذاران همیشه درصدد واکنش اجتماعی هستند و قضات نباید همیشه میان کتاب‌های قانون پیگیر انطباق عمل انجام شده یا ترک فعل انجام نشده با مواد منصوص باشند؛ اگرچه این روندی تقریباً طبیعی است ولی غیر طبیعی نخواهد بود اگر مجریان قانون یک قدم پیش‌تر از بزهکار وارد صحنه شوند و یا در صدد یافتن دلایل مکتوم ولی محتوم و تأثیرگذار ارتکاب جرم باشند و یا همواره در ارتباط با مرتکب آن را لحاظ کنند.

منابع:

1.سایت خبرگزاری مهر .  www.mehrnews.com             

2. سایت دادستانی .   www.dadsetani.ir

3. . مقاله دکتر مصطفی السان تحت عنوان : نقش نهادهای پیشگیری و حفاظت اجتماعی در ترویج فرهنگ کنترل جرایم شهری  .          

4 . حقوق جزای عمومی دکتر گلدوزیان  .

5. . مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه شناسی تألیف ریمون آرون ترجمه باقر پرهام.